Het Utrechts Archief heeft ruim 1,5 kilometer archieven van vrijwel alle spoorwegmaatschappijen vanaf het begin van de 19e eeuw als schenking ontvangen van de NS. Deze archieven waren al als langdurige bruikleen beschikbaar via de website en studiezaal van Het Utrechts Archief.   

Spoorwegmaatschappijen van 1832 tot 1937
De spoorwegarchieven zijn een belangrijke bron voor historici, genealogen en anderen met interesse in onder meer de aanleg van spoorwegen, tramwegen, het aanbesteden van werken, financiële gegevens, notulen en allerlei correspondentie. De belangrijkste spoorwegmaatschappijen zijn:

Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HSM) (1837-1937)
Nederlandsche Rhijn-Spoorwegmaatschappij (NRS) (1845-1890)
Nederlandsche Centraal-Spoorwegmaatschappij (NCS) (1860-1934)
Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (MESS) (1863-1937)

NS-archieven vanaf 1917
Vanaf 1917 werkten de MESS en de HSM intensief samen onder de naam Nederlandse Spoorwegen. Vanaf 1 januari 1938 fuseerden ze. Van bijna elk dienstonderdeel is een apart archief aanwezig. Hierin is informatie te vinden over specifieke thema’s binnen de NS, zoals dienstregelingen, ongelukken, opening en sluiting van stations, secretariële stukken, stukken over marketing en publiciteit, bestekken en nog veel meer.

Bekijk het overzicht van de NS-onderdelen met toegangscode

Directeur Chantal Keijsper (Het Utrechts Archief), Rijksarchivaris Kaj van Vliet (Het Utrechts Archief) en Wouter Koolmees (directeur NS) bij het tekenen van de schenkingsakte

Spoorwegcollecties 1835 – 1995
Binnen de spoorwegarchieven zijn er bovendien verschillende thematische spoorwegcollecties die men op de studiezaal en gedeeltelijk online kan raadplegen. Van de volgende bronnen is online de beschrijving te vinden, de stukken zelf zijn in te zien op de studiezaal.

Spoorboekjes
De spoorboekjes met alle dienstregelingen zijn in te zien op onze studiezaal.

Personeelsregisters
Wie werkte er wanneer bij de spoorwegen? De personeelsregisters van de voorgangers NS zijn online te bekijken voor de periode 1836-1920: Zoek hier in de online registers. In verband met privacywetgeving zijn de gegevens van na 1920 (mits openbaar) alleen opvraagbaar via een van onze correspondenten via inlichtingen@hetutrechtsarchief.nl

Bestekken
 In de bestekken van de HIJSM (toegang 914), het departement Waterstaat belast met de aanleg van Staatspoorwegen (toegang 915) en bestekken Staatsspoorwegen (toegang 916) zijn tekeningen te vinden van de aanleg en bouw van lijnen, emplacementen en gebouwen van de betreffende maatschappijen met een beschrijving van het aan te besteden werk.

Dienstorders en reglementen 1919 -1988
Dienstorders waren ervoor om vanuit de directie allerlei zaken bekend te maken onder het personeel, zoals reglementen en voorschriften. De inventaris hiervan is online doorzoekbaar. De stukken zelf zijn in te zien op de studiezaal of opvraagbaar via scan on demand.

Scheidsgerechten
Geschillen met personeelsleden over bijvoorbeeld straffen, ontslag, vergoedingen etc. De inventaris hiervan is online doorzoekbaar. De openbare stukken zijn ter inzage op de studiezaal of via scanning on demand.

Onteigening
Voor de aanleg van spoorwegen moest soms grond onteigend worden. Deze onteigeningstukken bevatten daarom veel kaartmateriaal. De inventaris hiervan is online doorzoekbaar. De openbare stukken zijn ter inzage op de studiezaal of via scanning on demand.

Tekeningen (ongeveer 30.000 stuks, grotendeels gedigitaliseerd):
1. Infrastructuur-tekeningen; tekeningen van de spoorbaan en emplacementen.
2. Tekeningen van objecten: kunstwerken en gebouwen zoals stations, loodsen, seinhuizen, spoorbruggen
3. Tekeningen van het rollend materieel.

Bibliotheek NS
100 meter aan boeken en jaargangen van tijdschriften (ter inzage in studiezaal 1). Via de bibliotheekcatalogus toegankelijk, ook op trefwoorden.

Collectie foto’s
Vooral uit de periode na 1938. Betreft in totaal bijna 30.000 foto’s, volledig toegankelijk via onze beeldbank. Dit zijn vooral foto’s van stations, bruggen en oorlogsschade. Vanwege auteursrecht is een deel van de collectie alleen te raadplegen in de studiezaal. Bewegend beeld van de NS wordt niet bij HUA bewaard maar bij Beeld & Geluid in Hilversum.

Meer informatie over deze collectie is te vinden in de onderzoeksgids Bronnen op het spoor. De beschrijvingen van al deze archieven zijn online doorzoekbaar via de website van HUA. De meeste archiefstukken zijn raadpleegbaar in onze studiezaal .